ADHD u dorosłych – jak rozpoznać i co dalej?
Choć przez wiele lat ADHD kojarzono głównie z dziećmi, dziś wiemy, że z tego zaburzenia się „nie wyrasta”. Trudności z koncentracją, organizacją, impulsywnością czy nadpobudliwością mogą towarzyszyć człowiekowi przez całe życie, wpływając na codzienne funkcjonowanie w pracy, nauce, relacjach czy codziennych obowiązkach. Warto jednak pamiętać, że objawy ADHD mogą z czasem przybierać nieco inną formę lub zmieniać swoje nasilenie, a u różnych osób wyglądają inaczej.
W tym artykule przyjrzymy się temu, czym właściwie jest ADHD, jak objawia się u dorosłych, w jaki sposób odróżnić je od innych trudności, a także jak wygląda proces diagnozy w UTULE (Gdańsk, Wrzeszcz). Zostanie również poruszony temat strategii kompensacyjnych, maskowania objawów i ADHD u kobiet. Na koniec dowiemy się, co dzieje się po diagnozie oraz jakie formy terapii, wsparcia i codziennych rozwiązań mogą realnie pomóc.
Czym właściwie jest ADHD?
ADHD nie jest wynikiem złego wychowania, niskiej motywacji czy braku samodyscypliny. ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder), czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi to zaburzenie neurorozwojowe, które powstaje w wyniku współdziałania wielu czynników genetycznych i środowiskowych [1, 6, 7]. Obejmuje trzy grupy objawów: trudności z koncentracją, nadruchliwość oraz impulsywność [1]. Objawy ADHD zaczynają się w dzieciństwie i mogą powodować znaczne trudności w codziennym funkcjonowaniu, utrudniając organizację, planowanie oraz skuteczne wykonywanie zadań [6].
Objawy ADHD u dorosłych – jak się przejawia
Warto pamiętać, że objawy ADHD mogą wyglądać inaczej u różnych osób. Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 możemy wyróżnić trzy typy ADHD: typ z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi, typ z przewagą nadpobudliwości psychoruchowej i impulsywności oraz typ mieszany, który łączy cechy obu wcześniejszych typów [1].
Objawy ADHD u dorosłych są związane z 3 obszarami: trudności z koncentracją, nadpobudliwość i impulsywność.
Trudności z koncentracją. Mogą one obejmować problemy z utrzymaniem uwagi na zadaniach wymagających długotrwałego skupienia lub podczas wykonywania nudnych, nieangażujących czynności oraz popełnianie błędów (związanych z nieuwagą) w trakcie różnych czynności. Często występuje wykonywanie wielu rzeczy naraz, bez ich kończenia, łatwe rozpraszanie się pod wpływem różnych bodźców i własnych myśli, zapominanie o codziennych obowiązkach czy spotkaniach, odkładanie zadań na ostatnią chwilę oraz gubienie rzeczy. Mogą pojawiać się także trudności ze skupieniem uwagi na rozmowie i utrzymaniem wątku. Widoczne są także problemy z planowaniem i organizacją, brakiem poczucia upływu czasu oraz częstym spóźnianiem się.
Nadpobudliwość psychoruchowa. Objawy obejmują trudności z ograniczeniem aktywności ruchowej, wiercenie się, machanie nogą, stukanie palcami czy bawienie się przedmiotami znajdującymi się pod ręką. Występuje nieustanna potrzeba ruchu, trudność z dłuższym wysiedzeniem w miejscu oraz nadmierna gadatliwość. U dorosłych z ADHD nadpobudliwość nie zawsze jest widoczna z zewnątrz, często przybiera formę wewnętrznego napięcia, poczucia niepokoju lub wrażenia, że „trzeba coś robić”, i trudno pozwolić sobie na odprężenie.
Impulsywność. Oznacza impulsywne reagowanie, bez wcześniejszego zastanowienia. Może objawiać się przerywaniem innym w rozmowie, trudnością z czekaniem na swoją kolej, pochopnym podejmowaniem decyzji czy impulsywnymi reakcjami emocjonalnymi. Nie wynika to z braku chęci panowania nad sobą, lecz z trudności w zatrzymaniu reakcji, które pojawiają się automatycznie.
Objawy ADHD nie występują epizodycznie, są stałym wzorcem obecnym już w okresie dzieciństwa. Utrudniają codzienne funkcjonowanie w różnych obszarach życia. Wpływają m.in. na pracę, edukację, relacje, życie społeczne oraz samoocenę.
U osób doświadczających ADHD często występuje także dysregulacja emocjonalna, czyli trudność w kontrolowaniu emocji. Reakcje emocjonalne pojawiają się impulsywnie, są intensywne i trudno je wyciszyć, choć zwykle szybko mijają. Osoby te mogą łatwo się irytować, gwałtownie reagować lub silnie przeżywać różne sytuacje, a emocje zazwyczaj nie trwają długo i szybko opadają.
Podłoże i rozwój ADHD
Rozwój ADHD jest efektem współdziałania wielu różnorodnych czynników genetycznych i środowiskowych. Badania rodzin i bliźniąt wskazują, że ADHD ma wysoki stopień dziedziczności szacowany na około 70-80% [6, 7]. Za jego rozwój odpowiada wiele genów, związanych m.in. z działaniem neuroprzekaźników takich jak dopamina, serotonina i noradrenalina. Czynniki środowiskowe to m.in. ekspozycja na toksyny w okresie prenatalnym, stosowanie substancji psychoaktywnych w czasie ciąży, niska masa urodzeniowa czy uszkodzenia okołoporodowe [6, 7]. Warto dodać, że rozwój ADHD jest bardzo złożony. Mimo coraz większej liczby badań, dokładne mechanizmy biologiczne stojące za tym zaburzeniem wciąż nie są w pełni poznane. Wiemy jednak, że kluczową rolę odgrywa współdziałanie genetyki z czynnikami środowiskowymi [2, 3, 4].
Skąd wiadomo, że to ADHD, a nie inne zaburzenie?
Czasem objawy ADHD mogą pozostawać przykrywane przez inne trudności, zaburzenia lub skutecznie maskowane przez różnego rodzaju strategie radzenia sobie.
Wiele osób z ADHD przez lata wypracowuje tzw. strategie kompensacyjne, które mogą maskować objawy, na przykład silne wsparcie bliskich (przypomnienia rodziców o zadaniach, stałe sprawdzanie terminów przez partnera) czy ogromny wysiłek w organizowaniu codziennych spraw. Kiedy jednak pojawia się większa zmiana, jak na przykład rozpoczęcie studiów, nowa praca, awans, narodziny dziecka, konieczność samodzielnego życia czy zwiększenie liczby codziennych obowiązków to dotychczasowe sposoby radzenia sobie mogą przestać wystarczać. W takich momentach objawy ADHD mogą stać się bardziej widoczne. Przykładowo student, który dotąd miał rodzica przypominającego o zadaniach i terminach, a po wyprowadzce musi sam zarządzać całym dniem i nagle brakuje mu struktury oraz pojawiają się zaległości z terminami. Innym przykładem jest osoba, która stale pracuje ponad siły, by „nadrobić” problemy z organizacją, na zewnątrz wygląda to jak dobra organizacja i wysoka efektywność, ale w rzeczywistości może wiązać się z ogromnym wysiłkiem, napięciem i stresem.
U kobiet i dziewcząt ADHD często przez lata pozostaje niezauważone, między innymi ze względu na odmienny profil objawów. Kobiety częściej przejawiają trudności w zakresie koncentracji uwagi, organizacji i regulacji emocji, przy jednoczesnym mniejszym nasileniu zewnętrznych oznak nadmiernej aktywności. Dodatkowo czynniki społeczne i kulturowe takie jak oczekiwania dotyczące zachowania dziewcząt mogą sprzyjać maskowaniu objawów i opóźnieniu diagnozy.
Objawy ADHD muszą być obecne przez całe życie, również w dzieciństwie. Dlatego w procesie diagnozy ważne jest prześledzenie funkcjonowania osoby w różnych okresach życia i w różnych obszarach.
Warto pamiętać, że ADHD często współwystępuje z innymi zaburzeniami, takimi jak zaburzenia lękowe, depresyjne, afektywne dwubiegunowe czy uzależnienia. Może także współwystępować m.in. ze spektrum autyzmu, zaburzeniami osobowości, PTSD i nie tylko, co dodatkowo utrudnia codzienne funkcjonowanie pacjenta i proces diagnozy.
Z drugiej strony nie każde trudności z koncentracją, zapominanie, rozkojarzenie czy impulsywność oznaczają ADHD. Niektóre podobne objawy mogą występować w przebiegu innych zaburzeń (np. depresja, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia lękowe, zaburzenia osobowości, trauma złożona, PTSD), ale mają inne podłoże!
Dlatego ważne jest, aby nie diagnozować się samodzielnie, lecz skorzystać z pomocy specjalisty, który przeprowadzi rzetelną diagnozę i pomoże zrozumieć z czym mogą być związane zgłaszane trudności oraz jakie są dostępne formy wsparcia.
Proces diagnostyczny ADHD w UTULE (Gdańsk, Wrzeszcz)
Diagnoza ADHD w UTULE to proces składający się z trzech etapów, podczas których przeprowadzamy szczegółowy wywiad psychologiczny, wykonujemy testy psychologiczne oraz omawiamy wyniki diagnozy i dalsze zalecenia, wraz z elementami psychoedukacji.
Etap 1 – Konsultacje wstępne
To zwykle jedno lub dwa spotkania* w formie szczegółowego wywiadu psychologicznego. Na tym etapie ważne jest także zebranie informacji z różnych okresów życia, także z dzieciństwa, ponieważ objawy ADHD są obecne od wczesnych lat rozwoju.
Jeśli to możliwe, prosimy o przyniesienie dokumentacji z tego okresu np. świadectw szkolnych, opinii psychologicznych lub innych materiałów, które mogą stanowić dodatkowe źródło informacji.
*W niektórych szczególnych przypadkach diagnoza może ulec wydłużeniu. Dokładna liczba spotkań zależy od indywidualnej sytuacji i potrzeb pacjenta.
Etap 2 – Wywiad pogłębiony i badanie psychologiczne
Drugi etap obejmuje pogłębiony wywiad diagnostyczny w kierunku ADHD (DIVA-5) oraz wypełnienie standaryzowanych kwestionariuszy psychologicznych rekomendowanych w diagnozie ADHD u dorosłych.
Jeśli jest taka możliwość, do tej części zapraszana jest także osoba bliska (np. rodzic), która znała pacjenta w dzieciństwie. Perspektywa bliskiej osoby pomaga uzyskać dodatkowe informacje o funkcjonowaniu pacjenta oraz przypomnieć objawy z okresu dzieciństwa, których pacjent może nie pamiętać.
Etap 3 – Omówienie wyników, zaleceń i przekazanie opinii
Ostatnie spotkanie to omówienie wyników diagnozy, przekazanie pisemnej opinii psychologicznej oraz psychoedukacja. Rozmawiamy o tym, czym jest ADHD, jak rozpoznane objawy wpływają na codzienne funkcjonowanie oraz omawiamy zalecenia pomocne w dalszym procesie wsparcia.
Co po diagnozie? Leczenie i wsparcie przy ADHD u dorosłych
Po postawieniu diagnozy ADHD u dorosłych następnym krokiem jest dobranie odpowiednich form wsparcia – zarówno medycznych, jak i psychologicznych [8]. Po diagnozie dostępnych jest kilka sposobów wsparcia, które mogą realnie poprawić codzienne funkcjonowanie.
Ważnym krokiem jest wizyta u lekarza psychiatry, który potwierdza diagnozę psychologiczną, wystawia diagnozę medyczną oraz decyduje o możliwości wdrożenia leczenia farmakologicznego.
Farmakoterapia
Leczenie farmakologiczne jest jedną ze skutecznych form wsparcia osoby dorosłej z ADHD [8].
Leki pierwszego wyboru to psychostymulanty, m.in. metylofenidat i lisdexamfetamina, które mogą poprawić koncentrację oraz zmniejszyć impulsywność i nadpobudliwość. W przypadku, gdy leki nie przynoszą oczekiwanych efektów, nie mogą być zastosowane ze względu na przeciwwskazania lub wywołują nieakceptowalne skutki uboczne, stosuje się także leki drugiego lub trzeciego wyboru, w tym leki niestymulujące.
Decyzja o wdrożeniu farmakoterapii następuje po wywiadzie psychiatrycznym i jest podejmowana wspólnie z pacjentem, a stosowanie leków odbywa się pod opieką psychiatry, który dobiera dawkę i monitoruje efekty.
Psychoterapia
Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest skuteczną formą wsparcia dla dorosłych z ADHD. Pomaga lepiej rozumieć własny sposób funkcjonowania oraz uczyć się i wprowadzać konkretne strategie np. planowanie, organizację, radzenie sobie z prokrastynacją i poprawę koncentracji. CBT wspiera również pracę z przekonaniami utrudniającymi działanie oraz uczy jak łagodzić napięcie emocjonalne i zmniejszać frustrację wynikającą z codziennych trudności.
Terapia psychologiczna i coaching ADHD
Pomocne może być również wsparcie psychologiczne lub coaching, uwzględniające indywidualne środowisko pacjenta: pracę, studia, dom, relacje itp. Terapia psychologiczna pozwala lepiej zrozumieć siebie i swoje objawy oraz uczyć się wdrażania konkretnych strategii radzenia sobie z nimi. Coaching koncentruje się na działaniu, tworzeniu systemów, nawyków i narzędzi, które ułatwiają codzienne funkcjonowanie. Obie formy pomocy mogą wspierać lepsze poznanie siebie i odzyskanie poczucia sprawczości.
Psychoedukacja
To bardzo ważny element wsparcia po diagnozie. Może odbywać się w różnych formach: spotkania indywidualne z psychologiem lub psychiatrą, grupy wsparcia, a także książki, audiobooki czy podcasty (przestawiające rzetelne informacje na temat ADHD u dorosłych). Psychoedukacja pomaga lepiej zrozumieć siebie i swoje trudności, dowiedzieć się, czym jest ADHD, jak funkcjonuje mózg osoby neuroatypowej oraz dlaczego pewne zadania bywają trudniejsze. Jednocześnie pomaga dostrzec mocne strony i „supermoce” osób z ADHD oraz spojrzeć na siebie z większą łagodnością.
Styl życia i otoczenie
W codziennym funkcjonowaniu przy ADHD pomocne może być odpowiednie dostosowanie otoczenia, zadbanie o rytm dnia, regularny sen, aktywność fizyczną i zbilansowaną dietę. Te elementy wspierają koncentrację i pomagają regulować poziom energii. Warto również przyjrzeć się przestrzeni, w której spędzasz czas pracy lub odpoczynku – czy sprzyja skupieniu, czy wprowadza dodatkowe rozproszenia. Drobne zmiany, takie jak uporządkowanie biurka, ograniczenie bodźców, przypomnienia w telefonie, tablica z planem tygodnia czy dzielenie się obowiązkami w domu, mogą ułatwić codzienne życie. Pomocne może być także wsparcie bliskich oraz edukowanie ich na temat ADHD, aby lepiej rozumieli wyzwania, z którymi mierzy się osoba z tym zaburzeniem, i mogli oferować praktyczną pomoc w obszarach, które sprawiają trudność.
Kiedy już wiesz, że doświadczasz objawów ADHD, warto dać sobie przestrzeń na spokojne poznawanie siebie i swoich zasobów. Wiedząc, że mózg osoby z ADHD funkcjonuje inaczej, próba działania dokładnie tak jak osoby neurotypowe może być frustrująca i mniej skuteczna. Zamiast porównywać się do osób neurotypowych i odczuwać frustrację, że coś nie wychodzi tak jak im, warto skupić się na dostrzeganiu własnych zasobów i mocnych stron. Możesz obserwować, w jaki sposób najlepiej funkcjonujesz w ciągu dnia, co dodaje Ci energii, a co ją osłabia, co wspiera Twoją koncentrację a co ją rozprasza oraz jakie sposoby działania są dla Ciebie pomocne, a jakie stanowią przeszkodę i dzięki temu odkrywać co działa najlepiej w Twoim przypadku. Poznawanie siebie na nowo może wspierać budowanie poczucia sprawczości, korzystania z własnego potencjału i życia w zgodzie ze sobą.
Zakończenie
Jeśli w tym opisie widzisz siebie, możesz zrobić pierwszy krok i umówić się na konsultację diagnostyczną. Nie jesteś sam – diagnoza i wsparcie specjalisty pozwala lepiej zrozumieć swoje objawy i zaplanować skuteczne wsparcie.
W UTULE prowadzimy procesy diagnozy ADHD u dorosłych w atmosferze zrozumienia i bezpieczeństwa.
Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD, rozważ rozmowę ze specjalistą.
Uwaga: ADHD to bardzo szerokie i złożone zagadnienie. Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i porusza jedynie wybrane aspekty w podstawowym zakresie. Nie diagnozuj się samodzielnie i nie traktuj powyższego artykułu jako materiału diagnostycznego. Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD umów się na konsultację ze specjalistą.
Bibliografia
- APA – American Psychiatric Association. (2013). Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5-TR. Edra Urban & Partner.
- Faraone, S. V., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience Biobehavioral Reviews, 128, 789-818.
- Faraone, S. V., et al. (2018). The Genetics of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Molecular Psychiatry.
- Fayyad, J., et al. (2017). The descriptive epidemiology of DSM-IV adult ADHD in the World Health Organization World Mental Health Surveys. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 9(1), 47-65.
- Graziano, P. A., Garcia, A. (2016). Attention-deficit hyperactivity disorder and children’s emotion dysregulation: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 46, 106-123.
- Janas-Kozik, M., Wolańczyk, T., (2021). Psychiatria dzieci i młodzieży. Tom 1. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
- Jarema, M., (2016). Psychiatria. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
- NICE – National Institute for Health and Care Excellence. (2018) Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management.
- Szczegielniak A, Główczyński P, Taracha-Mocarska A i wsp. Modyfikacje stylu życia u osób z ADHD – przegląd literatury z komentarzem Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Psychiatria Spersonalizowana 2024; 3: 77-89.
- Young S., et al. (2020). Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/ hyperactivity disorder in girls and women.
