Lęk, unikanie i trudności seksualne – jak są ze sobą powiązane? Wyjaśnia Aleksandra Adamczyk, psycholożka i seksuolożka w UTULE (Gdańsk Wrzeszcz).

Kiedy zbliżenie zaczyna kojarzyć się z napięciem, wstydem albo obawą przed kolejnym niepowodzeniem, kontakt seksualny może stopniowo stawać się źródłem stresu. Wiele osób zaczyna wtedy wycofywać się z bliskości lub unikać sytuacji, które mogłyby uruchomić lęk. W ten sposób stopniowo tworzy się mechanizm, w którym lęk, napięcie i unikanie zaczynają wzajemnie się wzmacniać. 

Czym są dysfunkcje seksualne

Dysfunkcje seksualne to trudności pojawiające się w obszarze życia seksualnego. Mogą one dotyczyć:

● pożądania,

● podniecenia,

● erekcji,

● bólu przy współżyciu,

● trudności z orgazmem,

● napięcia i blokady w sytuacjach intymnych.

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób  (ICD-11) są ujmowane jako część obszaru zdrowia seksualnego, co podkreśla, że warto rozumieć je szerzej – z uwzględnieniem ciała, emocji i relacji. O dysfunkcjach seksualnych mówi się wtedy, gdy trudności pojawiają się często, utrzymują się przez co najmniej kilka miesięcy i wiążą się z klinicznie istotnym cierpieniem.

Wpływ lęku na życie seksualne

W obszarze seksualności lęk wpływa na to, jak osoba myśli o sobie, jak reaguje jej ciało i jak zachowuje się w sytuacjach intymnych. Nie tylko może przyczyniać się do pojawienia się trudności seksualnych, ale również je podtrzymywać i nasilać. Dotyczy to osób niezależnie od płci biologicznej, tożsamości płciowej czy orientacji seksualnej. Często wiąże się z obawą przed negatywnymi konsekwencjami kontaktu seksualnego, napięciem związanym z obrazem własnego ciała, lękiem przed oceną, odrzuceniem czy „niesprostaniem”. Zdarza się też, że współwystępuje z innymi trudnościami psychicznymi, takimi jak lęk społeczny, fobie specyficzne, zaburzenie lękowe uogólnione czy zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. 

Dlaczego unikanie utrwala problem

Unikanie często pojawia się jako próba poradzenia sobie z lękiem. Może przyjmować różne formy: odsuwanie kontaktu seksualnego, unikanie bliskości, skracanie zbliżenia, wycofywanie się z rozmowy o seksualności czy omijanie sytuacji, które mogą uruchomić napięcie. Czasem ma też bardziej subtelną postać, na przykład nadmiernej kontroli sytuacji albo skupiania się na „technice” zamiast na kontakcie. W krótkiej perspektywie takie zachowania mogą przynosić ulgę, bo pozwalają zmniejszyć napięcie i uniknąć dyskomfortu. Problem polega na tym, że unikanie nie rozwiązuje trudności, lecz może je podtrzymywać – wzmacnia przekonanie, że bliskość seksualna jest sytuacją trudną, ryzykowną albo zagrażającą. Badania pokazują, że unikanie i dyskomfort podczas seksu są istotnie związane z występowaniem dysfunkcji seksualnych, dlatego unikanie nie jest jedynie reakcją ochronną, ale często staje się elementem utrwalającym problem.

Błędne koło lęku i unikania

Błędne koło lęku i unikania może zacząć się od pojedynczego trudnego doświadczenia albo narastającego napięcia. U wielu osób ten mechanizm przebiega według podobnego schematu: trudne doświadczenie lub napięcie → lęk przed kolejną sytuacją → wzrost napięcia → trudność seksualna → wstyd/rozczarowanie → unikanie → chwilowa ulga → jeszcze większy lęk przy kolejnej sytuacji. Po takim doświadczeniu pojawia się przekonanie, że problem się powtórzy. Ta obawa przed porażką zwiększa napięcie, a ono z kolei utrudnia swobodne reagowanie w sytuacji intymnej. Gdy pojawia się kolejna trudność, często dochodzą do tego wstyd i rozczarowanie. W odpowiedzi osoba może zacząć unikać seksu, bliskości albo rozmowy o seksualności. Na chwilę zmniejsza to napięcie ale długofalowo wzmacnia przekonanie, że sytuacja jest trudna i zagrażająca.

Kiedy warto poszukać pomocy

Warto poszukać pomocy gdy trudności seksualne nie są jednorazową sytuacją, ale zaczynają się powtarzać, wywołują napięcie, wstyd, prowadzą do unikania bliskości lub kiedy problem wpływa na relację albo sprawia, że kolejne próby zbliżenia wiążą się bardziej z lękiem niż z poczuciem bezpieczeństwa. Pomoc może być potrzebna również wtedy, gdy samodzielne próby niczego nie zmieniają albo przynoszą tylko krótkotrwałą ulgę. 

Jak może pomóc specjalista

Praca może obejmować zrozumienie mechanizmu problemu, obniżanie lęku i napięcia, stopniową pracę nad unikaniem, rozpoznawanie niekorzystnych przekonań i poprawę komunikacji w relacji. Celem spotkań jest budowanie większego poczucia bezpieczeństwa i stopniowe odzyskiwanie swobody w sferze seksualnej. Badania wskazują, że interwencje psychologiczne, w tym psychoedukacja i psychoterapia poznawczo-behawioralna, mogą zmniejszać nasilenie objawów i poprawiać satysfakcję seksualną, choć zakres pomocy zależy od rodzaju trudności i kontekstu, w jakim się pojawiają.

Bibliografia

1. Oettingen, J. (2013). Dysfunkcje seksualne – podejście oparte na teorii poznawczej. Seksuologia Polska, 11(2), 68–75.
2. Kirana, P. S., van Lankveld, J. J. D. M., Dewitte, M., & Rowland, D. L. (2025). Different faces of anxiety in sexual dysfunction: Key features, effective interventions, and critical implications for health care professionals-ESSM position statements. Sexual Medicine, 13(6), qfaf097. https://doi.org/10.1093/sexmed/qfaf097
3. Koops, T. U., Klein, V., Bei der Kellen, R., Hoyer, J., Löwe, B., & Briken, P. (2023). Association of sexual dysfunction according to DSM-5 diagnostic criteria with avoidance of and discomfort during sex in a population-based sample. Sexual Medicine, 11(3), qfad037. https://doi.org/10.1093/sexmed/qfad037

• Metz, M. E., Epstein, N. B., & McCarthy, B. W. (2017). Cognitive-behavioral therapy for sexual dysfunction. Routledge.